Nizami G?nc?vi
H?yat?
Nizami 1141-ci ild? Az?rbaycan?n q?dim s?h?rl?rind?n biri olan G?nc? s?h?rind? s?n?tkar ail?sind? anadan olmus, butun omru boyu orada yasay?b yaratm?s v? 1209-cu ild? G?nc?d? d? v?fat etmisdir. Nizami t?hsilini G?nc? m?dr?s?l?rind? alm?s, daha sonra s?xsi mutaliy? yolu il? orta ?srin elml?rini muk?mm?l oyr?nmis, xusus?n d? Yax?n S?rq xalqlar?n?n sifahi v? yaz?l? ?d?biyyat?na yax?ndan b?l?d olmusdur. Turk dilind?n basqa ?r?b ve Fars dill?rini d? muk?mm?l bil?n sairin Yunan dili il? d? tan?s oldugu, h?mcinin q?dim yunan tarix v? f?ls?f?sini, astronomiya, tibb v? h?nd?s? elml?rini yaxs? m?nims?diyi ?s?rl?rind?n ayd?n gorunur. Omru boyu G?nc?d? yasam?s, saray sairi olmaqdan q?tiyy?tl? imtina etmis, halal z?hm?ti il? dolanm?sd?r. T?qrib?n 1169/1170-ci ild? D?rb?nd hokmdar? Seyf?ddin Muz?ff?rin k?niz kimi h?diyy? gond?rdiyi q?pcaq q?z? Afaq (Appaq) il? evl?nmis, 1174-cu ild? oglu M?h?mm?d anadan olmusdur.
Yarad?c?l?g?
Nizami G?nc?vi yarad?c?l?ga lirik seirl?rl? baslam?sd?r. ?s?rl?rind?n m?lum olur ki, sair boyuk divan yaratm?s, q?z?l v? q?sid?l?r mu?llifi kimi sohr?tl?nmisdir. Lakin S?rq t?zkir?cil?rinin 20 min beyt h?cmind? oldugunu qeyd etdikl?ri bu divandak? serl?rin cox az hiss?si dovrumuz?d?k g?lib catm?sd?r. Nizami G?nc?vi butun yarad?c?l?g? boyu lirik serl?r yazm?s, sonralar poemalar?nda ir?li surduyu mut?r?qqi ictimai-f?ls?fi fikirl?rini ilk d?f? h?min serl?rind? ifad? etmisdir. Nizami G?nc?vi lirikas? yuks?k s?n?tkarl?g?, m?h?bb?t? duny?vi munasib?ti, insan taleyi haqq?nda humanist dusunc?l?ri il? secilir. Lakin Nizami G?nc?vi dunya ?d?biyyat? tarixin? m?sn?vi formas?nda yazd?g? 5 poemadan ibar?t "X?ms?" ("Beslik") mu?llifi kimi daxil olmusdur. 1177-ci ild? bitirdiyi "M?xz?nul-?srar" ("Sirl?r x?zin?si") adl? ilk poemas? sair? boyuk sohr?t qazand?rm?sd?r. III Togrulun sifarisi il? q?l?m? ald?g? «Xosrov v? Sirin» poemas?n? 1180-c? ild? bitirmis v? M?h?mm?d Cahan P?hl?vana gond?rmisdir. Cahan P?hl?van?n olumund?n sonra taxta c?xan Q?z?l Arslan G?nc?nin yax?nl?g?nda oz cad?r?nda sairl? gorusmus v? onun n?sih?tl?rini dinl?mis, sair? H?mdunyan adl? bir k?nd bag?slam?sd?r. 1188-ci ild? Sirvan hokumdar? I Axsitan sair? «Leyli v? M?cnun» movzusunda bir ?s?r yazmag? sifaris etmisdir. Nizami G?nc?vi bundan boyun qac?rmaq ist?s? d? oglunun t?kidi il? t?klifi q?bul edib az mudd?td? «Leyli v? M?cnun» poemas?n? (S?rqd? ilk d?f?) yaratm?sd?r. 1196-c? ild? ?la?ddin Korp? Arslan?n ad?na «Yeddi goz?l» ?s?rini, n?hay?t, omrunun sonlar?na yax?n butun ?d?bi-estetik, ictimai-f?ls?fi gorusl?rini yekunlasd?rd?g? «Isg?nd?rnam?» (t?qr. 1203) poemas?n? q?l?m? alm?sd?r. Nizami G?nc?vinin ilkin S?rq Intibah?n?n zirv?si olan yarad?c?l?g?nda dovrunun ?n humanist, umumb?s?ri ictimai-siyasi, sosial v? m?n?vi-?xlaqi ideallar? parlaq b?dii ?ksini tapm?sd?r. Nizami G?nc?vi ucun s?xsiyy?tin ?n yuks?k meyar? insanl?q idi. Irqi, milli v? dini ayr?-seckiliyi q?tiyy?tl? r?dd ed?n bu sairin q?hr?manlar? ic?risind? turk, fars,?r?b,cinli, hindli, z?nci, yunan, gurcu v? s. xalqlar?n numay?nd?l?rin? rast g?lirik. Humanist sair muxt?lif dinl?r? m?nsub bu q?hr?manlar?n hec birinin milliy?tin?, dini gorusl?rin? qars? c?xm?r. Onun q?hr?manlar? ?dal?t, xalq xosb?xtliyi, yuks?k m?qs?dl?r ugrunda mubariz? apar?rlar. Insan s?xsiyy?tin? , insan ?m?yin? ehtiram sairin yarad?c?l?g?n?n apar?c? movzular?ndand?r. Nizami G?nc?vi h?m d? v?t?np?rv?r idi. O, t?svir etdiyi butun hadis?l?ri Az?rbaycanla ?laq?l?ndirm?y?, v?t?nin kecmis gunl?rini t?r?nnum etm?y? cal?sm?sd?r. Nizami G?nc?vi yarad?c?l?g?nda v?t?n m?h?bb?ti dogma xalq yolunda q?hr?manl?q ideyas? il? birl?sir. Nizami G?nc?vinin yarad?c?l?g? humanizm, yuks?k s?n?tkarl?g? il? Zaqafqaziya, Yax?n S?rq xalqlar? (fars, tacik, hind, ?fqan, kurd, turkm?n, ozb?k, qazax, q?rg?z v? s.) ?d?biyyatlar?n?n inkisaf?na guclu t?sir gost?rmis, dunya m?d?niyy?ti x?zin?sin? daxil olmusdur. Nizami G?nc?vinin ?s?rl?ri dunyan?n bir cox xalqlar?n?n dilin? t?rcum? olunmusdur. ?s?rl?rinin nadir ?lyazma nusx?l?ri bir cox s?h?rl?rin (Moskva, Sankt-Peterburq, Bak?, Dask?nd,T?briz, Tehran, Qahir?, Istanbul, Dehli, London, Paris v? s.) m?hsur kitabxana, muzey v? ?lyazmalar? fondlar?nda qiym?tli incil?r kimi qorunub saxlan?l?r. G?nc?d? d?fn olundugu yerd? Nizami G?nc?vinin moht?s?m m?qb?r?si ucald?lm?sd?r. Bir daha n?z?riniz? catd?r?m ki Nizami s?rqd? ilk roman yazan s?xs kimi tarix? dusub.
M?h?mm?d Fuzuli
H?yat?
Fuzuli Az?rbaycanda m?shur olan turk m?ns?li Bayat tayfas?ndand?r. B?zi m?lumatlara gor?, M?h?mm?din atas? Suleyman Iraqa Az?rbaycan?n ?r?s mahal?ndan kocmusdur. Sonralar sairin oglu F?zli ?r?s? don?r?k, yax?n qohumlar?n?n yan?nda yasay?b. O, burada ozunun alimliyi il? genis sohr?t tap?b. Fuzulinin ozu d? kamil t?hsil gormusdu. El? bunu n?z?r? alan t?dqiqatc?lar bel? hesab edirl?r ki, sairin atas? kifay?t q?d?r varl? adam olmusdur. El?c? d? onun ziyar?tgah say?lan Hill? v? K?rb?la kimi s?h?rl?rd? yasamas? Suleyman?n ruhani olduguna d?lal?t edir. H?qiq?t?n d? bel? bir r?vay?t var ki, Fuzulinin atas? Hill? s?h?rinin muftisi olmusdur. XI ?srd? Iraq?n S?lcuqlar, daha sonralar is? Monqollar v? Teymuril?r t?r?find?n isgal?ndan sonra Bagdadda v? onun ?traflar?nda turkl?rin say? getdikc? art?rd?. Bu durum sonralar da davam edir. 1508-ci ild? sah Ismay?l t?nt?n?li s?kild? Bagdada gir?r?k, Iraq? Az?rbaycana birl?sdirir, sonra is? 1534-cu ild? bu s?h?r uzun bir mudd?t? Osmanl? Imperiyas?n?n t?rkibin? daxil olur. Bel?likl?, Fuzulinin h?yat v? yarad?c?l?g?n?n ilk dovrl?ri Iraqi-?r?bin S?f?vil?r hakimiyy?tin? tabe oldugu ill?r? dusur.
Yarad?c?l?g?
Fuzuli ilk t?hsilini K?rb?lada alm?s, Bagdadda davam etdirmisdir. Bir mudd?t Iraq?n N?c?f v? Hull? s?h?rl?rind? d? yasam?sd?r. S?xsi mutali?si say?sind? orta ?sr elml?ri (m?ntiq, tibb, nucum, riyaziyyat v? humanitar elml?r), xusus?n dini-f?ls?fi c?r?yanlar, ?r?b t?rcum?l?ri ?sas?nda yunan f?ls?f?si il? yax?ndan tan?s olmus, klassik turk, ?r?b, fars v? hind ?d?biyyat?n? oyr?nmisdir. "B?ngu Bad?" ("Tiry?k v? S?rab") ?s?rini Sah Ismay?l X?taiy? ithaf etm?sin?, I Sah T?hmasib? v? onun s?rk?rd?l?rin?, ayr?-ayr? valil?r?, xanlara q?sid?l?r yazmas?na baxmayaraq, saraya meyl gost?rm?misdir. Sultan Suleymana bir nec? q?sid? t?qdim etmis Fuzuli Sultan ordusu il? Bagdada g?l?n turk sairl?ri X?yali v? Y?hya b?yl? gorusmus, "Leyli v? M?cnun" (1537) ?s?rini d? "Rum z?rifl?ri" adland?rd?g? bu s?n?tkarlar?n xahisi il? q?l?m? alm?sd?r. Fuzuli uc dild? q?z?l, q?sid?, mus?dd?s, t?rkibb?nd, t?rcib?nd, rubai, qit?, mur?bbe v? s. yazm?sd?r. F?ls?fi mahiyy?tli q?sid?l?ri, "Yeddi cam", "?nisul-q?lb", "S?hh?t v? M?r?z" ?s?rl?ri qocal?q dovrunun m?hsullar?d?r. O, q?sid?l?rini ayr?ca bir ?s?r kimi toplay?b kitab s?klin? salm?s, turk, fars v? ?r?b dill?rind? divanlar t?rtib etmisdir. Yarad?c?l?g?n?n zirv?si olan "Leyli v? M?cnun" poemas? Az?rbaycan, el?c? d? S?rq v? dunya poeziyas?n?n nadir incil?rind?ndir. Nizami G?nc?vinin ilk d?f? yaz?l? ?d?biyyat? g?tirdiyi "Leyli v? M?cnun" movzusunun bir cox turk, fars, hind, ozb?k v? tacik sairl?ri t?r?find?n q?l?m? al?nmas?na baxmayaraq, Fuzulinin ana dilind? yaratd?g? ?s?r orijinall?g? il? bu movzuda ?vv?ll?r yaz?lm?s poemalardan secilir. Fuzuli q?dim yunan v? S?rq f?ls?f?si il? tan?s idi. Onun f?ls?fi gorusl?ri ?sas?n ?r?b dilind? n?srl? yazd?g? "M?tl?ul-etiqad" ?s?rind? ?ksini tapm?sd?r. Fuzuli burada Aristotel, Platon, Empedokl, Demokrit v? basqa yunan filosoflar?n?n fikirl?rind?n, ?n-Nizam?n f?ls?fi irsind?n t?sirl?nmisdir. Fuzulinin basqa ?s?rl?rind? d? ?d?bi f?ls?fi fikirl?r? t?saduf edilir. Fuzuli N?simid?n sonra ana dilimizd? yaranm?s serin ?n goz?l numun?l?ri olan ?s?rl?ri il? ?d?bi-b?dii dilimizi yeni yuks?klikl?r? qald?rm?s, klassik Az?rbaycan, habel? dig?r turk xalqlar?n?n poeziyas?na quvv?tli t?sir gost?rmis, ?d?bi m?kt?b yaratm?sd?r. Onun ?s?rl?ri T?brizd?, Bak?da, Istanbulda, Ankarada, Qahir?d?, Dask?ndd?, Buxarada, Asqabadda d?f?l?rl? n?sr edilmis, dunya s?rqsunaslar? t?r?find?n yuks?k qiym?tl?ndirilmisdir. M?h?mm?d Fuzuli Az?rbaycan dilinin ?d?biyyatdak? yerini b?rkitmisdi. O oz m?hsur Leyli v? M?cnununu da Az?rbaycan dilind? yazm?sd?r. Az?rbaycan dilind? divan da baglay?b. M?h?mm?d Fuzuli q?m?ri tarixl? 963-cu, miladi t?qviml? 1556-c? ild? K?rb?lada taun x?st?liyind?n v?fat etmis, orada da d?fn olunmusdur. Sairin olumunun 400 illiyi dunya miqyas?nda qeyd edilmisdir. ?s?rl?ri toplanaraq ?n q?dim nusx?l?r ?sas?nda Az?rbaycanda bes cildd? n?sr olunmusdur. Fuzuli Az?rbaycan, ?r?b v? Fars dill?rind? divan baglay?b.
|
